Hỏi “đinh tán làm bằng thép gì” thì câu trả lời ngắn là thép carbon thấp – càng ít carbon càng dễ chồn đầu. Nhưng ở xưởng, việc thật thường là: cần vài chục đinh tán đặc Ø12–Ø20 để thay trên khung máy, cầu thép cũ mà không mua được hàng sẵn, hoặc cần chọn đúng loại đinh tán rỗng, đinh rút cho một mối ghép mới. Bài này đi qua các loại đinh tán, chọn mác thép, cách tự gia công đinh tán đặc từ thép tròn, cách tính chiều dài và các lỗi khi tán.

Các loại đinh tán và vật liệu thường dùng
| Loại | Tiêu chuẩn tham khảo | Cỡ hay gặp | Vật liệu | Cách tán |
|---|---|---|---|---|
| Đinh tán đặc đầu tròn cỡ nhỏ | DIN 660 | d khoảng 1–8 mm | Thép carbon thấp chồn nguội, nhôm, đồng | Tán nguội: búa, máy tán quay, máy ép |
| Đinh tán đặc đầu tròn cho kết cấu thép | DIN 124 | d khoảng 10–36 mm | Thép carbon thấp (thép đinh tán) | Tán nóng |
| Đinh tán đặc đầu chìm | DIN 661 (nhỏ), DIN 302 (kết cấu) | Như hai loại trên | Như trên | Tán nguội hoặc nóng; lỗ khoét côn |
| Đinh tán rỗng, bán rỗng | Theo bản vẽ, tiêu chuẩn nhà sản xuất | d khoảng 2–8 mm | Thép carbon thấp, đồng thau, nhôm | Máy tán loe hai phía |
| Đinh rút (blind rivet) | Dãy ISO 15977–15984 | d khoảng 2,4–6,4 mm | Nhôm, thép, inox | Súng rút, tán một phía |
| Ê-cu rút (đinh tán vặn ren) | Theo nhà sản xuất | M3–M12 | Thép carbon thấp mạ, nhôm, inox | Súng rút ren, tán một phía |
Với đinh tán đặc – loại có thể tự làm ở xưởng – vật liệu phải chồn được mà không nứt. Đinh sản xuất hàng loạt dập nguội từ dây thép chồn nguội (SWRCH10A–18A theo JIS G3507, ML08Al, ML10 theo GB/T 6478); cách dập đầu từ dây cuộn giống bulông, xem dập nguội đầu bulông và thép rút là gì. Làm lẻ vài chục cái thì tiện hoặc chồn đầu nóng từ thép tròn carbon thấp như SS400/CT3 – so sánh SS400 với S45C ở bài SS400 và S45C: đặc điểm và ứng dụng.
Vì sao không dùng C45 cho đinh tán
C45/S45C có khoảng 0,42–0,50% carbon, bền hơn SS400 nhưng kém dẻo hơn. Đầu đinh tán khi chồn bị nén mạnh và loe ra theo hướng kính; thép carbon trung bình dễ nứt mép mũ đinh, nhất là khi tán nguội. Tán nóng thì đinh nguội nhanh trong không khí sau khi tán, vùng đầu có thể cứng và giòn hơn mong muốn. Đinh tán chịu cắt là chính, độ bền cao hơn không giúp nhiều nếu mối ghép nứt ngay từ lúc tán. Mối ghép cần lực kẹp lớn thì đổi sang bulông cường độ cao – xem quy trình làm bulông từ thép tròn.
C45 và 40Cr vẫn có chỗ trong việc tán: đầu búa tán, cối đỡ, khuôn chồn đầu cho loạt nhỏ, tôi cứng rồi mài. Loạt lớn thì khuôn làm bằng thép dụng cụ. Chọn mác theo chi tiết khác: bảng chọn nhanh mác thép theo chi tiết.
Tự gia công đinh tán đặc từ thép tròn
- Chọn phôi: đinh tiện cả đầu thì phôi theo đường kính mũ đinh (đầu tròn DIN 124 có mũ khoảng 1,6–1,8 lần d) cộng dư tiện; chồn đầu nóng thì phôi theo đường kính thân, chiều dài thêm phần vật liệu để chồn mũ.
- Cắt phôi bằng cưa vòng; đinh tiện cả đầu thì gá thanh dài, tiện xong cắt đứt từng chiếc.
- Tiện thân đúng đường kính d, vê bán kính chỗ chuyển thân – mũ (góc sắc là chỗ gãy đầu khi tán).
- Tiện hoặc chồn mũ: tiện mũ cầu bằng dao định hình hoặc chép hình CNC; chồn nóng thì nung đầu phôi và ép vào khuôn mũ.
- Vát nhẹ đầu đuôi để dễ vào lỗ; không cần nhiệt luyện – đinh carbon thấp dùng ở trạng thái cán hoặc ủ.
Chế độ cắt khởi điểm cho SS400 với mảnh carbide phủ: Vc khoảng 120–180 m/phút, chạy dao 0,15–0,3 mm/vòng khi tiện thân, giảm còn 0,05–0,1 mm/vòng khi tiện mũ định hình. Đinh Ø16 có mũ khoảng Ø28 tiện từ phôi Ø30; ở Vc 150 m/phút tương ứng khoảng 1.592 v/ph. Thép carbon thấp hay dính dao, bavia nhiều – mảnh sắc, góc trước dương và dung dịch tưới nguội giúp bề mặt sạch hơn. Tiện theo bản vẽ nói chung: tiện CNC thép tròn theo bản vẽ; tiện vít, ốc nhỏ: gia công ốc vít theo yêu cầu.
Chiều dài đinh và lỗ tán
Kinh nghiệm trong sách chi tiết máy: đinh đầu tròn L ≈ s + (1,5–1,7)·d, đinh đầu chìm L ≈ s + (0,8–1,2)·d, s là tổng chiều dày các tấm ghép. Lỗ cho đinh tán nóng kết cấu thường lớn hơn đinh khoảng 1 mm để đinh nóng vào được rồi nở đầy lỗ; đinh tán nguội cỡ nhỏ lỗ sát hơn, chỉ vài phần mười milimét. Bảng tính nhanh:
| Tổng chiều dày s (mm) | Đinh | L đầu tròn (mm) | L đầu chìm (mm) |
|---|---|---|---|
| 10 | Ø8 | 22,0–23,6 | 16,4–19,6 |
| 16 | Ø12 | 34,0–36,4 | 25,6–30,4 |
| 20 | Ø16 | 44,0–47,2 | 32,8–39,2 |
| 30 | Ø20 | 60,0–64,0 | 46,0–54,0 |
Lỗi khi tán và cách xử lý
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mũ đinh nứt mép khi tán | Thép carbon cao (C45…), dây kéo nguội chưa ủ, tán nguội cỡ quá lớn | Dùng thép đinh tán carbon thấp hoặc ủ trước; cỡ từ khoảng 10 mm tán nóng |
| Mũ lệch tâm, méo | Đuôi đinh dư quá dài, lỗ hai tấm lệch, búa tán nghiêng | Tính lại L, khoan doa lỗ đồng trục, giữ búa vuông góc |
| Mũ nhỏ, không đủ hình | Đuôi đinh thiếu chiều dài | Tăng L theo công thức, tán thử |
| Mối ghép lỏng sau khi nguội | Lỗ quá rộng, đinh nung chưa đủ nhiệt, tán nguội đinh lớn | Giảm khe hở lỗ, nung đủ, tán khi còn đỏ |
| Tấm lõm hoặc nứt quanh lỗ | Lực tán quá lớn, thiếu cối đỡ, lỗ đột không khoan | Dùng cối đỡ, khoan hoặc doa lỗ thay vì đột |
| Đinh rút gãy chốt mà chưa kẹp chặt | Chọn sai dải chiều dày kẹp | Chọn đinh rút đúng dải chiều dày ghi trên bảng nhà sản xuất |
Mác cơ bản dạng thanh tròn: thép tròn trơn SS400, CT3, S45C, C45; chọn mác C45 khi làm chốt, dụng cụ: mác thép C45 và ứng dụng trong cơ khí.
Đặt thép tròn làm đinh tán, dụng cụ tán
Thép Hoàng Việt nhập khoảng 3.000–4.000 tấn thép mỗi tháng cho đại lý, xưởng cơ khí và dự án; thép tròn SS400 cho đinh tán đặc làm lẻ, C45/40Cr cho đầu búa tán, cối đỡ, có CO/CQ theo lô và cắt đoạn theo yêu cầu. Giá theo mác, phi và thời điểm – liên hệ báo giá.
Cần tư vấn chọn mác, quy cách hoặc báo giá? Gửi danh sách phi, mác thép, chiều dài, số lượng (hoặc bản vẽ) cho Thép Hoàng Việt – chúng tôi kiểm tra hàng và liên hệ báo giá theo đúng yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Đinh tán thép thường làm bằng mác gì?
Thép carbon thấp dễ chồn: loại dây thép chồn nguội như SWRCH10A–SWRCH18A (JIS G3507), ML08Al, ML10 (GB/T 6478), hay QSt36-3, QSt38-3 theo tiêu chuẩn Đức cũ. Đinh tán cỡ lớn tán nóng, làm lẻ ở xưởng thì tiện từ thép tròn carbon thấp như SS400/CT3. Điểm chung là carbon thấp để đầu đinh chồn ra không nứt.
Có dùng thép C45 làm đinh tán được không?
Không nên. C45 có khoảng 0,45% carbon, cứng và kém dẻo hơn thép đinh tán nhiều, chồn nguội đầu đinh dễ nứt mép, tán nóng thì sau nguội lại giòn hơn ở vùng đầu. Chỗ hợp với C45 hoặc 40Cr là dụng cụ: đầu búa tán, cối đỡ, khuôn chồn đầu cho loạt nhỏ, sau khi tôi cứng.
Tính chiều dài đinh tán đặc thế nào?
Theo sách chi tiết máy, kinh nghiệm hay dùng: đinh đầu tròn L ≈ s + (1,5–1,7)·d, đinh đầu chìm L ≈ s + (0,8–1,2)·d, với s là tổng chiều dày các tấm. Ví dụ hai tấm 8 mm, đinh Ø12 đầu tròn: L ≈ 16 + 18 đến 20,4 = 34–36 mm, chọn đinh 35 mm, tán thử một mối rồi chỉnh.
Khi nào tán nóng, khi nào tán nguội?
Đinh thép nhỏ (thường dưới khoảng 8–10 mm) tán nguội bằng búa, máy tán quay hoặc máy ép. Cỡ lớn trong kết cấu thép cũ tán nóng: nung đinh đỏ sáng, tán khi còn nóng, đinh nguội co lại kéo chặt các tấm. Kết cấu thép mới hầu như đã thay đinh tán nóng bằng bulông cường độ cao; tán nóng còn gặp khi sửa cầu, khung cũ.
Đinh tán rỗng và đinh rút khác nhau thế nào?
Đinh tán rỗng (hoặc bán rỗng) là một chi tiết, cần tiếp cận cả hai phía và máy tán loe phần rỗng – dùng cho má phanh, bản lề, da, nhựa. Đinh rút (blind rivet) có thân và chốt kéo, tán từ một phía bằng súng rút, hợp tôn mỏng, khung kín. Ê-cu rút (đinh tán vặn ren) cũng tán từ một phía nhưng để lại lỗ ren để bắt vít.
