Rãnh then là nguyên công nhỏ nhưng hỏng là hỏng cả trục: rãnh rộng quá thì then lắc, mòn dần rồi cắt then; rãnh lệch tâm thì bánh răng lắp vào bị đảo; chân rãnh để góc sắc mà đem tôi nước thì nứt. Bài này ghi lại cách thợ phay làm rãnh then bằng trên trục thép tròn: tra kích thước then theo đường kính trục, dung sai bề rộng, chọn dao ngón hay dao đĩa, chế độ cắt tham khảo, thứ tự với nhiệt luyện, then bán nguyệt và các lỗi hay gặp.

Kích thước then bằng theo đường kính trục
Then bằng (then song song) tra theo DIN 6885-1, tương ứng ISO R773: đường kính trục cho ra tiết diện then b × h, chiều sâu rãnh trên trục t1 và trên moay ơ t2. Bảng dưới là các cỡ hay gặp ở xưởng; trước khi gia công vẫn nên tra bảng đầy đủ của tiêu chuẩn ghi trên bản vẽ.
| Đường kính trục (mm) | Then b × h | Sâu rãnh trục t1 | Sâu rãnh moay ơ t2 | Phôi thép tròn hay dùng |
|---|---|---|---|---|
| >12–17 | 5 × 5 | 3,0 | 2,3 | Ø18–20 |
| >17–22 | 6 × 6 | 3,5 | 2,8 | Ø22–25 |
| >22–30 | 8 × 7 | 4,0 | 3,3 | Ø25–32 |
| >30–38 | 10 × 8 | 5,0 | 3,3 | Ø35–40 |
| >38–44 | 12 × 8 | 5,0 | 3,3 | Ø45 |
| >44–50 | 14 × 9 | 5,5 | 3,8 | Ø50–55 |
| >50–58 | 16 × 10 | 6,0 | 4,3 | Ø55–60 |
| >58–65 | 18 × 11 | 7,0 | 4,4 | Ø63–70 |
Dung sai bề rộng rãnh: N9, JS9, P9
Then bằng lắp bình thường: rãnh trên trục N9, rãnh moay ơ JS9. Lắp chặt (tải đổi chiều, va đập): cả hai P9. Then dẫn hướng cho moay ơ trượt dọc trục: trục H9, moay ơ D10. Với rãnh 12 mm: N9 là 0 / −0,043 mm, JS9 ±0,0215, P9 −0,018 / −0,061 mm (ISO 286-2). Nghĩa là rãnh trục 12 N9 phải nằm trong 11,957–12,000 mm – phay bằng dao Ø12 mà dao đảo 0,02 mm là đã ra ngoài miền.
Quy trình phay rãnh then trên trục
- Thứ tự nguyên công: tiện thô → tôi ram (nếu bản vẽ yêu cầu) → tiện tinh → phay rãnh then → tôi cao tần cổ trục (nếu có, tránh vùng rãnh) → mài cổ. Trục tôi ram khoảng 28–32 HRC vẫn phay được bằng dao carbide; rãnh trên vùng đã tôi cứng thì phải cắt dây hoặc mài.
- Gá: êtô có má chữ V, khối V hoặc ụ chia; trục dài kê hai khối V, kẹp gần vị trí rãnh để không rung.
- Lấy tâm: chạm dao (hoặc đầu dò) hai bên đường sinh rồi chia đôi; rà đường sinh trên bằng đồng hồ so dọc theo chiều dài rãnh để rãnh song song tâm trục.
- Chọn dao: rãnh kín (hai đầu tròn, không chạy ra đầu trục) dùng dao phay ngón 2 me cắt được tâm (dao phay rãnh then). Rãnh hở chạy ra đầu trục, làm loạt, dùng dao phay đĩa ba mặt trên máy phay ngang – cứng, rãnh thẳng, đầu rãnh có dạng cung theo dao.
- Đạt bề rộng: dao ngón đúng cỡ b thường cắt rộng hơn do đảo và lệch lực. Cách chắc ăn: dùng dao nhỏ hơn b khoảng 1–2 mm, phay giữa đủ sâu rồi bám từng bên đến kích thước, hoặc thử trên phôi thừa rồi đo trước khi làm chi tiết thật.
- Ăn sâu theo lớp: phay kín rãnh bằng dao ngón, mỗi lớp khoảng 0,3–0,5 lần đường kính dao, có dung dịch tưới hoặc khí thổi phoi để phoi không bị cắt lại.
- Đo và hoàn thiện: bề rộng bằng căn mẫu hoặc calip rãnh; chiều sâu đo kích thước từ đáy rãnh tới đường sinh đối diện (ví dụ trục Ø40, t1 = 5,0 → 35,0 mm, dung sai chiều sâu theo bảng, thường dương 0,1–0,2 mm). Làm sạch bavia, vát nhẹ cạnh rãnh; đáy rãnh giữ bán kính theo tiêu chuẩn, không để góc sắc.
Chế độ cắt tham khảo khi phay rãnh then trên C45
| Dao | Tốc độ cắt Vc (dải tham khảo) | Ví dụ dao Ø10, 2 me | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Dao ngón thép gió (HSS) | khoảng 20–30 m/phút | n ≈ 796 v/ph tại Vc 25; fz 0,03 → vf ≈ 48 mm/ph | Rẻ, dễ mài lại; cần tưới dung dịch |
| Dao ngón carbide phủ | khoảng 80–150 m/phút | n ≈ 3.183 v/ph tại Vc 100; fz 0,03 → vf ≈ 191 mm/ph | Cần máy cứng, dao đảo thấp |
| Dao đĩa ba mặt HSS | khoảng 20–30 m/phút | — | Rãnh hở, làm loạt trên máy phay ngang |
40Cr, SCM440 tôi ram cứng hơn C45 thường hóa, nên lấy phía dưới dải tốc độ và giảm lượng chạy dao mỗi răng. SS400 mềm, dễ dính phoi lên lưỡi – dao sắc, tưới đủ dung dịch.
Rãnh then trong lỗ moay ơ
Rãnh trong lỗ không phay được bằng dao ngón thông thường. Xưởng nhỏ làm bằng máy xọc; làm loạt thì chuốt bằng dao chuốt rãnh then có bạc dẫn; moay ơ đã tôi cứng thì cắt dây. Một số máy tiện CNC có thể “bào” rãnh bằng dao xọc chạy dọc trục Z từng lớp mỏng, hợp lỗ nhỏ và số lượng ít.
Then bán nguyệt (Woodruff)
Then bán nguyệt (DIN 6888) nằm trong rãnh hình cung trên trục, cắt bằng dao phay rãnh then bán nguyệt ăn thẳng xuống theo hướng kính đến đủ sâu. Ưu điểm: then tự lựa theo moay ơ, hợp đầu trục côn và trục nhỏ, lắp nhanh. Nhược điểm: rãnh sâu làm yếu trục rõ hơn then bằng, nên chỉ dùng cho mômen nhỏ. Trục cần truyền mômen lớn hơn nữa thì chuyển sang then hoa – xem tiện trục then hoa: chọn phôi, phay lăn, tôi và mài.
Chọn mác thép cho trục có rãnh then
Chân rãnh then là chỗ tập trung ứng suất, trục gãy mỏi hay bắt đầu từ đây. C45/S45C thường hóa hoặc tôi ram đủ cho trục tải vừa, quay đều – mác thép C45. Mômen lớn, tải đổi chiều, va đập: 40Cr hoặc 42CrMo4/SCM440 tôi ram – SCM440 và 40Cr khác nhau thế nào, SCM440 theo JIS G4053. Đừng đem trục C45 đã phay rãnh đi tôi nước: góc rãnh là nơi nứt tôi đầu tiên; cần tôi thì tôi trước khi phay rãnh, hoặc chọn mác tôi dầu (S45C tôi nước hay tôi dầu, nhiệt luyện thép chế tạo). SS400 chỉ hợp trục tải nhẹ, then sẽ làm dập mép rãnh nhanh.
Lỗi hay gặp và cách xử lý
| Hiện tượng | Nguyên nhân | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Rãnh rộng hơn N9, then lắc | Dao đảo, dao mòn không đều, phay một lần bằng dao đúng cỡ | Dao nhỏ hơn rồi bám cạnh; kiểm đảo dao trên collet; đo trước khi tháo chi tiết |
| Rãnh lệch tâm, bánh răng lắp vào bị đảo | Lấy tâm sai, trục xoay trong khối V khi kẹp | Lấy tâm hai bên, kẹp gần rãnh, kiểm lại sau lớp đầu |
| Rãnh không song song tâm trục | Không rà đường sinh, khối V mòn | Rà đồng hồ so dọc chiều dài rãnh trước khi phay |
| Sâu sai | Đo từ đỉnh trục khi trục ô-van, nhầm t1 với t2 | Đo từ đáy rãnh tới đường sinh đối diện; đối chiếu bảng t1 |
| Nứt chân rãnh sau tôi | Góc sắc, tôi nước C45, rãnh làm trước khi tôi | Giữ bán kính đáy, tôi trước phay rãnh, dùng mác tôi dầu |
| Bavia làm then không vào | Không làm sạch cạnh | Vát nhẹ cạnh rãnh, giũa bavia, lắp thử then |
Bài liên quan: chọn thép làm trục truyền động, tiện trục là gì, mài tròn ngoài trục, bảng chọn mác thép theo chi tiết; hub thép tròn trơn SS400, CT3, S45C, C45.
Đặt phôi trục C45, 40Cr, SCM440
Thép Hoàng Việt nhập khoảng 3.000–4.000 tấn thép mỗi tháng cho đại lý, xưởng cơ khí và dự án; thép tròn chế tạo có CO/CQ theo lô, cắt đoạn theo chiều dài trục. Gửi mác, phi, chiều dài, số lượng hoặc bản vẽ để được liên hệ báo giá. Bảng phi và kg/m: thép tròn trơn các phi.
📝 Để lại thông tin – Thép Hoàng Việt báo giá cho anh/chị hoặc gọi/Zalo 0989.110.789
Cần tư vấn chọn mác, quy cách hoặc báo giá? Gửi danh sách phi, mác thép, chiều dài, số lượng (hoặc bản vẽ) cho Thép Hoàng Việt – chúng tôi kiểm tra hàng và liên hệ báo giá theo đúng yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Trục Ø40 dùng then cỡ nào?
Theo DIN 6885-1, trục trên 38 đến 44 mm dùng then 12 × 8, rãnh trục sâu t1 = 5,0 mm, rãnh moay ơ t2 = 3,3 mm. Đo kiểm: từ đáy rãnh tới đường sinh đối diện khoảng 35,0 mm.
Rãnh then nên phay trước hay sau nhiệt luyện?
Tôi ram toàn khối thì làm trước, phay rãnh sau (28–32 HRC phay được bằng carbide). Tôi cao tần cổ trục thì phay rãnh trước rồi tôi vùng cổ, tránh vùng rãnh. Không phay rãnh rồi mới tôi nước C45 vì dễ nứt chân rãnh.
Vì sao dao phay ngón Ø12 lại phay ra rãnh rộng hơn 12 mm?
Do dao đảo trên collet, lưỡi mòn không đều và lực cắt đẩy dao lệch khi phay kín rãnh. Miền N9 của rãnh 12 chỉ 0,043 mm nên đảo 0,02 mm đã đủ hỏng. Dùng dao nhỏ hơn rồi bám từng cạnh.
N9 và P9 khác nhau thế nào?
Cùng cấp IT9 nhưng P9 nằm thấp hơn: với rãnh 12, N9 là 0 / −0,043 mm, P9 là −0,018 / −0,061 mm. P9 cho lắp then chặt hơn, dùng khi tải đổi chiều hoặc va đập.
Khi nào dùng then bán nguyệt thay vì then bằng?
Khi trục nhỏ, đầu trục côn hoặc cần lắp nhanh và mômen nhỏ. Rãnh bán nguyệt sâu nên làm yếu trục nhiều hơn; trục truyền mômen lớn dùng then bằng hoặc then hoa.
