Bản vẽ ghi Ø50 k6 ở cổ trục, Ø50 H7 ở lỗ puly – hai con chữ nhỏ đó quyết định puly đẩy tay vào được, phải gõ búa nhựa hay phải nung lên mới lắp được. Người tiện mà đọc nhầm thì hoặc puly lắc lư, hoặc ép không vào, xước cổ. Bài này đi từ cách đọc ký hiệu theo ISO 286, bảng sai lệch thật cho Ø25 và Ø50, đến cách tiện – mài để đạt, cách đo và các lỗi hay gặp ở xưởng.

Đọc ký hiệu: chữ là vị trí miền dung sai, số là cấp chính xác
Theo ISO 286, chữ in hoa dành cho lỗ (H, JS, K, N, P…), chữ thường dành cho trục (f, g, h, k, n, p, s…). Chữ cho biết miền dung sai nằm ở đâu so với kích thước danh nghĩa; con số là cấp dung sai IT – số càng nhỏ, miền càng hẹp. Ở dải 30–50 mm, IT6 rộng 16 µm, IT7 rộng 25 µm (ISO 286-1). Xưởng cơ khí phần lớn dùng hệ lỗ cơ bản H: lỗ H7 đi từ 0 đến +25 µm ở Ø50, còn kiểu lắp lỏng hay chặt do chữ của trục quyết định. Lý do đơn giản: lỗ làm bằng mũi doa, calip cố định, còn cổ trục thì tiện, mài chỉnh được từng µm.
Ba kiểu lắp và mối ghép hay gặp
| Kiểu lắp | Mối ghép (hệ lỗ H) | Hay dùng cho | Lắp thế nào |
|---|---|---|---|
| Lỏng | H8/f7 | Trục quay trong bạc trượt có bôi trơn | Đẩy tay |
| Lỏng chính xác | H7/g6 | Bánh răng trượt, chốt dẫn hướng tháo lắp thường | Đẩy tay nhẹ |
| Trượt (khe hở có thể bằng 0) | H7/h6 | Chốt định vị, bạc dẫn hướng, đồ gá | Đẩy tay, có dầu |
| Trung gian | H7/k6 | Puly, bánh răng, khớp nối có then; vòng trong vòng bi tải thường | Gõ búa nhựa hoặc ép nhẹ |
| Trung gian chặt | H7/n6 | Bánh răng chịu va đập, bạc cần chắc | Ép |
| Độ dôi nhẹ | H7/p6 | Bạc ép vào thân, chi tiết định vị không tháo | Ép máy |
| Độ dôi | H7/s6 | Vành bánh răng, bạc chịu tải truyền mômen bằng độ dôi | Ép nóng hoặc làm lạnh trục |
Bảng sai lệch giới hạn Ø25 và Ø50
Số liệu theo ISO 286-2, đơn vị µm (1 µm = 0,001 mm). Cột cuối là khe hở (+) hoặc độ dôi (−) giữa lỗ H7 và trục ở Ø50: lấy lỗ ở giới hạn trên với trục ở giới hạn dưới và ngược lại.
| Miền | Ø25 (>18–30) | Ø50 (>30–50) | Ghép với H7 ở Ø50 |
|---|---|---|---|
| Lỗ H7 | 0 / +21 | 0 / +25 | — |
| Trục g6 | −7 / −20 | −9 / −25 | Khe hở 9 đến 50 |
| Trục h6 | 0 / −13 | 0 / −16 | Khe hở 0 đến 41 |
| Trục k6 | +2 / +15 | +2 / +18 | Khe hở tới 23 hoặc dôi tới 18 |
| Trục n6 | +15 / +28 | +17 / +33 | Khe hở tới 8 hoặc dôi tới 33 |
| Trục p6 | +22 / +35 | +26 / +42 | Dôi 1 đến 42 |
| Trục s6 | +35 / +48 | +43 / +59 | Dôi 18 đến 59 |
Đọc ví dụ: Ø50 k6 nghĩa là panme phải đọc trong khoảng 50,002–50,018 mm. Cổ trục ra 49,995 mm nhìn thì “đúng 50” nhưng đã là lắp lỏng, puly chạy một thời gian sẽ ăn mòn then và cổ. Ngược lại Ø50 p6 là 50,026–50,042 mm – lớn hơn lỗ ở mọi trường hợp, không ép thì không vào.
Gia công cổ trục đạt h6, k6, p6: các bước
- Chọn phôi đủ dư: trừ dung sai âm của cây cán nóng, lớp vỏ và độ cong mới ra lượng dư thật – xem lớp vỏ thép tròn cán nóng và lượng dư tiện. Cổ Ø50 thường lấy thép tròn đặc phi 55; cổ Ø25 lấy phi 28.
- Tiện thô, chống tâm nếu L/d > khoảng 4–5, để dư khoảng 0,3–0,5 mm trên đường kính nếu sẽ mài, 0,2–0,3 mm nếu tiện tinh luôn.
- Nhiệt luyện (tôi ram, tôi cao tần) trước nguyên công tinh – sau tôi cổ trục biến dạng vài chục µm, lớn hơn cả miền IT6.
- Tiện tinh: mảnh carbide hình học tinh, bán kính mũi 0,4–0,8 mm, lượng chạy dao khoảng 0,05–0,15 mm/vòng, chiều sâu 0,1–0,3 mm. Tốc độ cắt lấy theo catalog mảnh dao; với C45 dải tham khảo khoảng 100–160 m/phút cho carbide phủ, ở Ø50 tương đương khoảng 640–1.020 v/ph. Độ nhám lý thuyết Rt ≈ f²/(8·r): f 0,1 mm/vòng, r 0,8 mm cho Rt khoảng 1,6 µm.
- Cấp IT6 (16 µm ở Ø50) tiện CNC làm được với máy tốt, dao mới và đo kỹ, nhưng khó giữ ổn định cả lô. Cổ lắp vòng bi, cổ cần Ra thấp hoặc đã tôi cứng thì mài tròn ngoài.
- Vát mép dẫn hướng ở đầu cổ và miệng lỗ để khi ép không bị gặm mép, xước cổ.
- Đo khi chi tiết đã nguội về nhiệt độ phòng, panme có độ phân giải 0,001 mm, đo hai vị trí dọc cổ và hai phương vuông góc để bắt côn và ô-van.
Một lỗi rất hay gặp: đo ngay khi vừa tiện xong. Thép giãn khoảng 11–12 µm mỗi mét mỗi độ; cổ Ø50 nóng hơn phòng 10 °C đã to thêm khoảng 6 µm – đủ để một cổ k6 “đạt” lúc nóng thành sát biên dưới lúc nguội.
Lỗ H7: khoan không đủ, phải doa hoặc tiện lỗ
Mũi khoan xoắn chỉ cho lỗ khoảng IT11–IT12, lỗ còn bị loe và lệch. Lỗ H7 làm theo trình tự khoan – khoét (hoặc tiện lỗ) – doa bằng mũi doa H7, để lại cho doa khoảng 0,1–0,3 mm trên đường kính tùy cỡ lỗ. Lỗ lớn trên mâm cặp thì tiện lỗ bằng dao móc lỗ và kiểm bằng calip nút Đi/Không đi hoặc đồng hồ đo lỗ. Lỗ đã tôi cứng thì mài lỗ.
Lắp có độ dôi: ép nguội hay nung chi tiết có lỗ
Độ dôi nhỏ (p6 ở cỡ nhỏ) ép nguội bằng máy ép, bôi dầu hoặc mỡ molypden lên cổ. Độ dôi lớn (s6) nên nung chi tiết có lỗ cho nở ra: Δd = α × d × ΔT, với α của thép khoảng 11,5 × 10⁻⁶/K. Ví dụ bạc Ø50 H7/s6, độ dôi tối đa 59 µm, cộng thêm khoảng 30 µm khe hở để kịp đẩy vào: cần nở khoảng 0,09 mm, tức ΔT ≈ 0,09 / (50 × 11,5 × 10⁻⁶) ≈ 155 K – nung bạc lên khoảng 180 °C từ nhiệt độ phòng. Nung trong dầu hoặc lò, đừng khò lửa một chỗ. Chi tiết đã tôi và ram thấp không được nung quá nhiệt độ ram, vì sẽ mềm đi; vòng bi thì các hãng khuyến cáo không nung quá khoảng 120 °C.
Chọn mác thép cho trục có mối lắp ghép
C45/S45C thường hóa là lựa chọn mặc định cho trục tải vừa có cổ k6, puly, bánh răng có then; cổ lắp vòng bi hay bị mòn thì tôi cao tần rồi mài – mác thép C45 và ứng dụng. Trục truyền mômen lớn, chịu va đập hoặc lắp độ dôi lớn (ứng suất ép cao) thì dùng 42CrMo4/SCM440 hoặc 40Cr tôi ram – SCM440 theo JIS G4053, SCM440 và 40Cr khác nhau thế nào. SS400 mềm, chỉ hợp trục chạy chậm, lắp lỏng – ép đi ép lại vài lần là cổ xước, mất độ dôi (SS400 có làm trục được không). Với 40Cr, SCM440 nên yêu cầu CQ có cả thành phần và cơ tính, giữ dấu nhiệt số trên phôi (đánh dấu mác phôi thép).
Lỗi hay gặp và cách xử lý
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Puly, vòng bi lắp vào bị lỏng, chạy một thời gian mòn cổ | Cổ tiện về danh nghĩa hoặc âm thay vì k6; đo lúc phôi còn nóng | Đo nguội, đọc đúng miền; cổ đã hụt thì đắp – mài lại hoặc làm trục mới |
| Ép không vào, cổ bị xước, gặm | Độ dôi vượt miền, không vát mép, ép khô | Kiểm lại hai chi tiết, vát dẫn hướng, bôi dầu; độ dôi lớn thì nung chi tiết có lỗ |
| Lắp xong lỗ trong bạc mỏng bị co, trục khác không lọt | Độ dôi ép làm bạc thành mỏng co lỗ trong | Tính bù hoặc doa lại lỗ trong sau khi ép |
| Cổ trục côn hoặc ô-van | Ụ động lệch tâm, dao mòn, phôi cong, lực kẹp quá mạnh | Chỉnh ụ động, đo hai đầu cổ, thay mảnh; cấp IT6 thì mài |
| Đạt kích thước rồi, sau tôi cao tần lại sai | Biến dạng do nhiệt luyện | Để dư mài, nhiệt luyện trước nguyên công tinh |
Xem thêm: tiện trục là gì, chọn thép làm trục truyền động, tiện trục then hoa, tiện CNC thép tròn theo bản vẽ; bảng chọn mác: chọn mác thép theo chi tiết; hub: thép tròn trơn SS400, CT3, S45C, C45.
Đặt phôi thép tròn làm trục lắp ghép
Thép Hoàng Việt nhập khoảng 3.000–4.000 tấn thép mỗi tháng cho đại lý, xưởng cơ khí và dự án; thép tròn C45/S45C, 40Cr, SCM440 có CO/CQ theo lô, cắt đoạn theo chiều dài trục. Gửi mác, phi, chiều dài, số lượng (hoặc bản vẽ có ghi kiểu lắp) để được liên hệ báo giá. Bảng phi và kg/m: thép tròn trơn các phi.
📝 Để lại thông tin – Thép Hoàng Việt báo giá cho anh/chị hoặc gọi/Zalo 0989.110.789
Cần tư vấn chọn mác, quy cách hoặc báo giá? Gửi danh sách phi, mác thép, chiều dài, số lượng (hoặc bản vẽ) cho Thép Hoàng Việt – chúng tôi kiểm tra hàng và liên hệ báo giá theo đúng yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
H7/k6 là lắp lỏng hay lắp chặt?
Là lắp trung gian. Ở Ø50, tùy cặp lỗ – trục thực tế, mối ghép có thể còn khe hở tới 23 µm hoặc có độ dôi tới 18 µm. Thường phải gõ búa nhựa hoặc ép nhẹ, dùng cho puly, bánh răng có then và vòng trong vòng bi tải thường.
Tiện CNC có đạt được dung sai h6, k6 không?
IT6 ở Ø50 chỉ rộng 16 µm. Máy tốt, dao mới, đo nguội cẩn thận thì tiện đạt được, nhưng khó giữ cả lô. Cổ lắp vòng bi, cổ đã tôi cứng hoặc cần Ra thấp thì nên mài sau tiện.
Lỗ H7 có làm bằng mũi khoan được không?
Không ổn định. Mũi khoan chỉ cho khoảng IT11–IT12 và lỗ hay bị loe. Khoan để dư, khoét hoặc tiện lỗ, rồi doa bằng mũi doa H7 hoặc tiện lỗ và kiểm bằng calip nút.
Lắp bạc Ø50 H7/s6 phải nung bao nhiêu độ?
Độ dôi tối đa 59 µm, cộng khe để kịp đẩy vào, cần nở khoảng 0,09 mm. Với α thép khoảng 11,5 × 10⁻⁶/K, phải nóng hơn trục khoảng 155 K, tức nung bạc lên khoảng 180 °C. Không nung quá nhiệt độ ram nếu bạc đã tôi.
Bản vẽ chỉ ghi Ø50, không có chữ và số thì dung sai bao nhiêu?
Thường áp dung sai chung ghi ở khung tên, hay gặp ISO 2768-m: ±0,3 mm cho kích thước trên 30 đến 120 mm. Kích thước có lắp ghép mà không ghi miền thì nên hỏi lại người thiết kế trước khi tiện.
